CBAM Là Gì? Vì Sao EU Áp Dụng Cơ Chế Điều Chỉnh Biên Giới Carbon

Từ ngày 01/01/2026, Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của Liên minh Châu Âu (EU) đã chính thức chuyển từ giai đoạn chuyển tiếp sang giai đoạn vận hành.

Đây không còn là dự báo mà là quy định bắt buộc, tác động trực tiếp đến dòng tiền và quy trình xuất khẩu của các doanh nghiệp đưa hàng hóa vào thị trường EU.

1. CBAM là gì? Khái niệm và cơ chế hoạt động của CBAM

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) là cơ chế chính sách do EU thiết lập nhằm định giá carbon đối với hàng hóa nhập khẩu vào thị trường EU. 

Về bản chất, CBAM yêu cầu lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình sản xuất hàng hóa bên ngoài EU phải chịu chi phí carbon tương đương với hàng hóa được sản xuất trong nội khối.

Cơ chế này được thiết kế để vận hành song song với EU Emissions Trading System (EU ETS):

• Đối với hàng hóa sản xuất trong EU: Doanh nghiệp nội khối phải mua quyền phát thải thông qua EU ETS.

• Đối với hàng hóa nhập khẩu vào EU: Nhà nhập khẩu phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải gắn với hàng hóa nhập khẩu, nhằm đảm bảo sự tương đồng về chi phí môi trường giữa hàng nội địa và hàng nhập khẩu.

Trong trường hợp doanh nghiệp tại quốc gia xuất khẩu đã phải trả giá carbon hợp pháp (ví dụ thuế carbon hoặc chi phí mua tín chỉ carbon theo cơ chế quốc gia), khoản chi phí này có thể được xem xét khấu trừ khi tính nghĩa vụ CBAM, với điều kiện đáp ứng đầy đủ hồ sơ và phương pháp xác định theo quy định của EU, nhằm tránh tình trạng đánh thuế hai lần.

>>>>> Xem nhiều:   

• Review Khóa Học Báo Cáo Quyết Toán Hải Quan Ở Đâu Tốt 

• Khóa Học Chứng Nhận Xuất Xứ Hàng Hóa Ở Đâu Uy Tín Nhất 

• Review Khóa Học Nghiệp Vụ Khai Báo Hải Quan Ở Đâu Tốt 

2. Vì sao EU áp dụng Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon?

EU triển khai CBAM không chỉ vì mục tiêu giảm phát thải, mà còn để xử lý đồng thời các vấn đề kinh tế và thương mại trong bối cảnh các chính sách khí hậu ngày càng siết chặt.

Ngăn chặn rò rỉ carbon (Carbon Leakage)

Rò rỉ carbon xảy ra khi doanh nghiệp EU chuyển hoạt động sản xuất sang các quốc gia có quy định môi trường lỏng lẻo hơn, hoặc khi hàng hóa phát thải cao từ bên ngoài EU thay thế sản phẩm nội khối. 

CBAM được thiết kế để giảm động lực dịch chuyển này bằng cách đưa chi phí carbon của hàng nhập khẩu về mức tương đương với hàng sản xuất trong EU.

Bảo đảm cạnh tranh công bằng

Khi chi phí tuân thủ các chính sách khí hậu tại EU tăng lên, doanh nghiệp nội khối có nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh nếu hàng nhập khẩu không chịu nghĩa vụ tương tự. 

CBAM giúp hạn chế sự chênh lệch chi phí này, tạo mặt bằng cạnh tranh thống nhất trên thị trường EU.

Thúc đẩy định giá carbon ở phạm vi toàn cầu

CBAM cho phép xem xét khấu trừ chi phí carbon đã nộp tại quốc gia xuất khẩu. 

Cơ chế này tạo động lực để các quốc gia đối tác thương mại xây dựng thị trường carbon hoặc chính sách định giá carbon trong nước, thay vì để toàn bộ chi phí carbon phát sinh bị thu về ngân sách EU.

3. Các nhóm hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của CBAM

Tính đến giai đoạn vận hành từ năm 2026, CBAM áp dụng đối với các nhóm hàng hóa có mức phát thải cao và nguy cơ rò rỉ carbon lớn, bao gồm:

• Sắt thép: quặng sắt, gang, sắt xốp, thép thành phẩm và một số sản phẩm hạ nguồn theo danh mục mã CN trong phụ lục CBAM.

• Nhôm: nhôm thô và các sản phẩm nhôm chế biến như thanh, tấm, ống.

• Xi măng: clinker và các loại xi măng.

• Phân bón: amoniac, urê, axit nitric và một số loại phân bón hỗn hợp.

• Điện: điện năng nhập khẩu vào EU.

• Hydrogen: khí hydro.

Về phạm vi phát thải, CBAM luôn tính phát thải trực tiếp phát sinh trong quá trình sản xuất. Phát thải gián tiếp (từ điện năng tiêu thụ) được đưa vào phạm vi tính toán đối với một số ngành theo phương pháp EU quy định, đặc biệt là xi măng và phân bón, thay vì áp dụng đồng loạt cho tất cả các mặt hàng.

>>>>>> Tham khảo thêm: 

• Tiêu Chí CTSH Trong C/O Là Gì? Cách Áp Dụng Thực Tế 

• Tiêu Chí SP (Specific Process) Là Gì ?   

• Mẫu bảng kê hàng hóa xuất khẩu theo tiêu chí xuất xứ   

• Xem xét về các tiêu chí xuất xứ trên C/O theo các FTAs   

4. Quy định CBAM áp dụng từ năm 2026 – giai đoạn vận hành chính thức

Giai đoạn chuyển tiếp của CBAM kéo dài từ 01/10/2023 đến hết năm 2025, trong đó doanh nghiệp chỉ thực hiện nghĩa vụ báo cáo phát thải theo quý (kỳ báo cáo quý IV/2025 vẫn nộp vào tháng 01/2026).

Từ 01/01/2026, CBAM bước sang giai đoạn vận hành đầy đủ với các nghĩa vụ tài chính và pháp lý sau:

Nghĩa vụ mua và nộp chứng chỉ CBAM

Chỉ nhà nhập khẩu tại EU hoặc đại diện hải quan gián tiếp đã được công nhận là Authorized CBAM Declarant mới được phép nhập khẩu hàng hóa thuộc phạm vi CBAM và có trách nhiệm mua, nộp chứng chỉ CBAM. Giá chứng chỉ CBAM được xác định dựa trên giá trung bình hàng tuần của quyền phát thải EU ETS.

Thẩm định bắt buộc dữ liệu phát thải

Dữ liệu phát thải do nhà xuất khẩu cung cấp không còn được tự kê khai đơn thuần. Lượng phát thải gắn với hàng hóa nhập khẩu phải được xác minh bởi đơn vị thẩm định độc lập được EU công nhận. 

Trường hợp không cung cấp được dữ liệu phát thải đã thẩm định, EU sẽ áp dụng giá trị mặc định ở mức cao, làm tăng đáng kể chi phí CBAM.

Thời hạn tuân thủ

Tờ khai CBAM được nộp theo năm dương lịch, hạn nộp là 31/5 của năm kế tiếp. Đối với hàng hóa nhập khẩu trong năm 2026, nghĩa vụ khai báo và nộp lại chứng chỉ CBAM tương ứng sẽ thực hiện vào 31/5/2027.

5. Tác động thực tế của CBAM đến doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam

Áp lực chi phí gia tăng

Chi phí mua chứng chỉ CBAM được cộng trực tiếp vào giá thành hàng hóa khi vào EU. Với các doanh nghiệp sử dụng công nghệ sản xuất tiêu tốn nhiều năng lượng, chi phí này có thể làm thu hẹp đáng kể biên lợi nhuận hoặc làm mất lợi thế cạnh tranh về giá.

Yêu cầu minh bạch dữ liệu sản xuất

Doanh nghiệp xuất khẩu phải cung cấp cho đối tác EU dữ liệu chi tiết về quy trình sản xuất, mức tiêu hao nguyên nhiên liệu và điện năng. 

Điều này đòi hỏi hệ thống quản trị dữ liệu nội bộ phải được tổ chức bài bản và có khả năng truy xuất.

Rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng

Nếu không đáp ứng yêu cầu báo cáo và thẩm định phát thải đúng hạn, nhà nhập khẩu EU có thể đối mặt với chế tài và rủi ro pháp lý, từ đó có xu hướng thay thế nhà cung cấp không đáp ứng yêu cầu CBAM.

>>>>> Có thể bạn quan tâm: 

• Khóa học báo cáo quyết toán hải quan ở đâu tốt   

• Học C/O - học chứng nhận xuất xứ hàng hóa ở đâu   

• Khóa học khai báo hải quan   

• Khóa học hành chính nhân sự ở Hà Nội   

6. Doanh nghiệp cần làm gì để tuân thủ CBAM trong năm 2026?

Để duy trì hoạt động xuất khẩu sang EU trong bối cảnh CBAM vận hành chính thức, doanh nghiệp cần:

• Ưu tiên sử dụng dữ liệu sơ cấp: Đo đếm phát thải thực tế tại nhà máy theo phương pháp EU quy định. Trong giai đoạn chuyển tiếp, việc sử dụng ước tính hoặc giá trị mặc định chỉ được phép trong phạm vi rất hạn chế (đặc biệt với hàng hóa phức hợp và không vượt quá 20% tổng phát thải).

• Hợp tác với đơn vị thẩm định: Lựa chọn tổ chức thẩm định độc lập được EU công nhận để xác minh dữ liệu phát thải trước khi gửi cho đối tác nhập khẩu.

• Tối ưu quy trình sản xuất: Rà soát các công đoạn tiêu hao nhiều năng lượng để giảm phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm, từ đó giảm chi phí CBAM.

• Chuẩn bị hồ sơ chứng minh giá carbon đã nộp: Trong trường hợp Việt Nam triển khai thị trường carbon hoặc thuế carbon, doanh nghiệp cần lưu trữ đầy đủ chứng từ để phục vụ việc khấu trừ khi xuất khẩu sang EU.

CBAM hiện tại là một hàng rào kỹ thuật bắt buộc của thị trường EU. Việc tuân thủ quy định này không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà là điều kiện tiên quyết để tồn tại trong chuỗi cung ứng.

Việc tuân thủ CBAM không chỉ giúp duy trì đơn hàng xuất khẩu mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp từng bước thích ứng với xu hướng thương mại carbon thấp trong dài hạn.

Hy vọng bài viết của Gia đình xuất nhập khẩu giúp bạn hiểu và áp dụng đúng CTSH, đây không chỉ là yêu cầu của thủ tục, mà còn là một chiến lược cạnh tranh hiệu quả trên thị trường quốc tế.

Nếu bạn còn nhiều vướng mắc về CBAM, bạn có thể tham khảo Khóa Học Cơ chế Điều Chỉnh Biên Giới Carbon ( CBAM ) để được các chuyên gia hướng dẫn chi tiết.